Theremin

Historie
In 1917 vond de Russische cellist en natuurkundige Lev Termen een elektrisch instrument uit, dat hij ‘aetherophone’ noemde. Later zou dit instrument echter wereldwijd bekend worden onder de naam ‘Theremin’ of ‘Theremin vox’ (letterlijk: ‘stem van Theremin’). Een rondreis door Rusland leverde veel bekendheid op voor Termen en zijn instrument. Josef Stalin was zeer geïnteresseerd en gaf Termen opdracht om een demonstratie te verzorgen, waarna hij op tournee werd gestuurd door Europa. Deze tournee werd een groot succes. Toen Termen in 1927 naar de Verenigde Staten was vertrokken gaf hij veel demonstraties. Bovendien voerde hij één van de eerste originele werken voor Theremin en orkest uit met het New York Philharmonic: ‘First Airphonic Suite’ van de componist Joseph Schillinger. Nadat Termen zijn uitvinding in 1928 had gepatenteerd in Amerika startte RCA met de serieproductie van de ‘RCA Theremin’. Volgens de reclamecampagne van RCA kon iedereen die in staat was om een deuntje te fluiten dit instrument bespelen. In de praktijk bleek dit echter niet op te gaan: net als bij andere muziekinstrumenten is er veel oefening nodig voordat de bespeler in staat is om een bepaald niveau te bereiken.
Toch wist een aantal muzikanten wél een hoog niveau te bereiken, zoals Lucy Bigelow-Rosen en Clara Rockmore. Rosen was een zeer welgestelde dame, die Termen ook voorzag in huisvesting en financiering voor de ontwikkeling van zijn uitvindingen. Ook gaf zij diverse componisten opdracht om originele werken voor de Theremin te schrijven. Het was echter Clara Rockmore die door haar muzikaliteit en haar ervaring als concertvioliste bekend werd als de ware virtuoos op de Theremin. Op YouTube zijn nog diverse beeldopnames van Rockmore te vinden.

Imago
Bij het grote publiek is de Theremin tot op de dag van vandaag bekend door het gebruik in soundtracks van sciencefiction films uit de jaren ’50 en ’60. De filmindustrie in Hollywood gebruikte het instrument alleen voor griezelige, spookachtige geluiden en ter ondersteuning van psychotische karakters. Ondanks de bijdrage van musici als Rockmore en Rosen is de acceptatie van de Theremin als ‘ serieus’ muziekinstrument slechts bij een beperkte doelgroep bereikt. In het filmgenre zijn er slechts enkele soundtracks te vinden waar de Theremin als volwaardig instrument in het orkest wordt gebruikt (onder meer in films als The Day the Earth Stood Still en Spellbound).
Na de jaren ’60 raakte het instrument in de vergetelheid, al werd het nu en dan nog gebruikt in films en popmuziek. Na het verschijnen van de documentaire Theremin, an Electric Odyssey in 1994 vindt er echter weer een opleving plaats. Lera Auerbach is een hedendaagse componiste die de Theremin veelvuldig gebruikt in haar werken. Ook wordt de oude trend om het instrument in te zetten in filmmuziek weer opgepakt door bijvoorbeeld Danny Elfman en Howard Shore. Tegenwoordig is er dan ook aantal professionele bespelers van de Theremin actief, zoals Pamelia Kurstin (US), Carolina Eyck (Duitsland) en Lydia Kavina (Rusland). Kavina is tevens componiste van diverse originele werken voor Theremin, waaronder een concert voor Theremin en orkest: ‘Seasons of the Year’.

Repertoire
Vanaf de uitvinding van de Theremin hebben diverse componisten werken geschreven voor dit instrument, in diverse bezettingen. Het allereerste stuk, ‘A Symphonic Mystery’ van Paschtschenko, werd in 1924 uitgevoerd door het symfonieorkest van het toenmalige Leningrad met Lev Termen zelf als solist. Andere componisten die voor dit instrument geschreven hebben, zijn Shostakovich, Popov, Martinů, Grainger, Copland, Ives, Varèse en Hovhaness. Ook zijn er solo concertino’s geschreven voor Theremin en orkest door o.a. Fuleihan, Browning, Berezowsky, Takács en Schillinger.